تاوان گناه نا کرده : نقدی بر سریال کلید اسرار از شبکه سوم سیما . . .
چندی پیش در برنامه موسوم به سینما چهار که در شبکه چهار سیما تهیه و پخش می شود، فیلمی محصول کشور اسپانیا با عنوان دوبله شده دریای درون پخش شد و واکنش های تندی را به خصوص از سوی یکی از جراید پرنفوذ در پی داشت که با توبیخ و تذکر به مدیران برنامه همراه شد. پیام یک خطی فیلم را شاید بتوان این گونه بیان کرد؛ زندگی کردن یک حق است نه یک وظیفه.
در حال حاضر سریالی از شبکه سوم سیما با عنوان کلید اسرار، محصول کشور ترکیه، هر هفته روی آنتن می رود که در هر قسمت با اپیزودهای جداگانه و حضور راوی داستان به سبک سریال خارجی و نام آشنای این یک داستان واقعی است که سابق بر این از شبکه تهران پخش می شد، به بررسی حوادث رخ داده در هر داستان و علل تماماً متافیزیکی آنها می پردازد.
حسب اتفاق - یا تعمداً - در هر قسمت از این مجموعه و حداقل در یک یا دو اپیزود آن، فردی که آشکارا گناهی در محضر پروردگار مرتکب شده یا حقی از مردم ضایع کرده غفلتاً در راستای عقوبت الهی در این دنیا دچار نقص عضو می شود. شاید در نگاه اول این روال عادی و حتی آموزنده یی از داستان تلقی شود اما برخی از هموطنان ما که دارای معلولیت هستند، مایلند این سوال را از شما بپرسند؛ آیا ما مرتکب گناه کبیره و خطای نابخشوده یی شدیم که از منظر شما دچار نقص هستیم؟
اولین پاسخ ممکن است به این طریق باشد که درست است در این سریال عقوبت خطاکاران در بعضی موارد با معلول شدن همراه می شود اما از طرف دیگر این دلیل نمی شود هر کسی را که امروز دارای معلولیت است، گنه کار و عقوبت کش خطاهای گذشته بپنداریم. اما آیا پاسخ شما می تواند پرسشگر ما را قانع کند؟
بگذارید ببینیم چرا نه. این سریال و برنامه هایی از این دست با وجودی که قصد تهمت زدن و افترا بستن به افراد دارای معلولیت را ندارند، اما با نمایش اینچنین رخدادها در طول یکدیگر تصویری را در ذهن مخاطب ترسیم می کنند که پندارهای منفی را در ارتباط با مفهوم و برداشت از نقص عضو و علل رخداد آن به وجود می آورد. برای نشان دادن این پندارها شاید بهتر باشد ابتدا به معیارها و استانداردهای بین المللی در رابطه با مبحث معلولیت نظری اجمالی بیندازیم. از آغاز تاریخ بشر سه مدل اصلی برای ناتوانی و دیدگاه مسلط هر دوره نسبت به موضوع معلولیت را می توان برشمرد. الگوی اخلاقی که قرن ها و شاید از ابتدای تاریخ تا دهه های معاصر به رغم وجود استثنائاتی سلطه خود را بر ذهن عموم افراد اجتماع اعمال می کرد، ناظر بر مترادف بودن معلولیت با گناه و شرم است و فرد معلول را منحوس می داند و از جامعه طرد می کند. بر اساس الگوی پزشکی که در سال های بعدی خود را نمایان ساخت معلولیت نوعی بیماری تلقی می شود که باید درمان شود و جامعه هیچ مسوولیتی در فراهم کردن شرایط برای حضور فرد در جامعه ندارد و وی باید تا بازیافتن سلامتی کامل خود در انتظار بماند.
این الگو تا دهه های اخیر به قوت خود باقی بود تا اینکه الگوی اجتماعی به عنوان جایگزینی همگام با بسط منطقی حقوق مدنی و تسری نظریات انسان محور و فردباور، اعضای جامعه و دولت را مسوول عدم حضور فرد دارای معلولیت در جامعه عنوان کرد که باید شرایط لازم برای دسترسی، مشارکت و همراه سازی این افراد را فراهم آورند. البته در کنار الگوهای عنوان شده می توان از الگوهای دیگری همانند الگوی پزشکی- اجتماعی(که تا حدودی ترکیب دو الگوی مذکور است)، الگوی توانبخشی و الگوی ناتوانی نام برد. حال بر اساس تقسیم بندی فوق می توان با یک برداشت کلی نتیجه گرفت که در جامعه امروز ما متاسفانه الگویی بینابینی از اخلاقی و پزشکی حاکم است که تا رسیدن به الگوی مطلوب اجتماعی فاصله زیادی دارد. در این راستا صدا و سیما به عنوان رسانه ملی باید وظیفه خطیری را در راستای تدوین مقدمات و ترویج فرهنگ مربوط به الگوی نوین بر دوش کشد. از جمله اقداماتی که می توان در این زمینه پیشنهاد کرد، تهیه دستورالعملی برای برنامه های این سازمان در ارتباط با موضوع معلولان است که ناظر بر بایدها و نبایدهایی در ارتباط با مضامین و نمادهای مورد استفاده در هر بخش باشد.
تهیه این دستورالعمل ها البته کار بی سابقه یی در فعالیت های رسانه یی نیست. به طور مثال شبکه بی بی سی در همین چارچوب مقرراتی را برای ساخت برنامه های مختلف در این شبکه در راستای ارتقای فرهنگ عمومی در برخورد با افراد دارای معلولیت تعیین کرده است. مساله اساسی در ارتباط با فرهنگ سازی در جامعه، پیشرو بودن دولت در راستای تضمین فرصت برابر برای تمام شهروندان است. اما در کنار این موضوع نباید فراموش کرد که گروه ها و نهادهای غیردولتی و به ویژه مطبوعات و جراید مستقل نقش بسزایی در هدایت و فشار بر دولت برای اقدام در این جهت دارند. جهش فرهنگی در مبحث معلولیت شامل تغییر دید از نقص و ناتوانی به سوی توانایی های فرد معلول و از دلسوزی به سمت احترام به حق فرصت برابر می شود. باز می گردیم به سریال کلید اسرار. همان طور که اشاره شد این سریال ساخت کشور ترکیه است.
ما محصول رسانه یی نه چندان خوش ساخت - از نظر تکنیکی - این کشور را خریداری کرده و از رسانه ملی خود به نمایش می گذاریم. این سریال کما اینکه گفته شد نه به قصد تخریب وجهه معلولان اما با دیدگاهی متمایل به الگوی اخلاقی فوق الذکر ساخته شده که به صورت ناخودآگاه در جریان داستان ها در ذهن و ضمیر ناخودآگاه هموطنان ایرانی نهادینه می شود و در اثر ایجاد نگرش منفی در آنان همان طور که شاهدیم بی شک آثار مخربی همچون انزوا و عزلت گزینی از اجتماع را برای افراد دارای معلولیت به همراه خواهد داشت. نکته قابل توجه و پایانی اشاره به واکنش نشان ندادن روزنامه های متعهدی است که داعیه ترویج فرهنگ ایرانی - اسلامی را به همراه دارند. هر یک از موضوعات عنوان شده در پاراگراف پیشین می توانست آتش خشم و انزجار عوامل این جراید را شعله ور سازد اما گویا متاسفانه مطلوبیت حمله همه جانبه به شعار زندگی یک حق است در فیلم دریای درون بسیار بیشتر از پرداختن به نقش اول این فیلم که فردی دارای معلولیت است، است.
محمود مقدم شاد*
*عضو انجمن باور
در حال حاضر سریالی از شبکه سوم سیما با عنوان کلید اسرار، محصول کشور ترکیه، هر هفته روی آنتن می رود که در هر قسمت با اپیزودهای جداگانه و حضور راوی داستان به سبک سریال خارجی و نام آشنای این یک داستان واقعی است که سابق بر این از شبکه تهران پخش می شد، به بررسی حوادث رخ داده در هر داستان و علل تماماً متافیزیکی آنها می پردازد.
حسب اتفاق - یا تعمداً - در هر قسمت از این مجموعه و حداقل در یک یا دو اپیزود آن، فردی که آشکارا گناهی در محضر پروردگار مرتکب شده یا حقی از مردم ضایع کرده غفلتاً در راستای عقوبت الهی در این دنیا دچار نقص عضو می شود. شاید در نگاه اول این روال عادی و حتی آموزنده یی از داستان تلقی شود اما برخی از هموطنان ما که دارای معلولیت هستند، مایلند این سوال را از شما بپرسند؛ آیا ما مرتکب گناه کبیره و خطای نابخشوده یی شدیم که از منظر شما دچار نقص هستیم؟
اولین پاسخ ممکن است به این طریق باشد که درست است در این سریال عقوبت خطاکاران در بعضی موارد با معلول شدن همراه می شود اما از طرف دیگر این دلیل نمی شود هر کسی را که امروز دارای معلولیت است، گنه کار و عقوبت کش خطاهای گذشته بپنداریم. اما آیا پاسخ شما می تواند پرسشگر ما را قانع کند؟
بگذارید ببینیم چرا نه. این سریال و برنامه هایی از این دست با وجودی که قصد تهمت زدن و افترا بستن به افراد دارای معلولیت را ندارند، اما با نمایش اینچنین رخدادها در طول یکدیگر تصویری را در ذهن مخاطب ترسیم می کنند که پندارهای منفی را در ارتباط با مفهوم و برداشت از نقص عضو و علل رخداد آن به وجود می آورد. برای نشان دادن این پندارها شاید بهتر باشد ابتدا به معیارها و استانداردهای بین المللی در رابطه با مبحث معلولیت نظری اجمالی بیندازیم. از آغاز تاریخ بشر سه مدل اصلی برای ناتوانی و دیدگاه مسلط هر دوره نسبت به موضوع معلولیت را می توان برشمرد. الگوی اخلاقی که قرن ها و شاید از ابتدای تاریخ تا دهه های معاصر به رغم وجود استثنائاتی سلطه خود را بر ذهن عموم افراد اجتماع اعمال می کرد، ناظر بر مترادف بودن معلولیت با گناه و شرم است و فرد معلول را منحوس می داند و از جامعه طرد می کند. بر اساس الگوی پزشکی که در سال های بعدی خود را نمایان ساخت معلولیت نوعی بیماری تلقی می شود که باید درمان شود و جامعه هیچ مسوولیتی در فراهم کردن شرایط برای حضور فرد در جامعه ندارد و وی باید تا بازیافتن سلامتی کامل خود در انتظار بماند.
این الگو تا دهه های اخیر به قوت خود باقی بود تا اینکه الگوی اجتماعی به عنوان جایگزینی همگام با بسط منطقی حقوق مدنی و تسری نظریات انسان محور و فردباور، اعضای جامعه و دولت را مسوول عدم حضور فرد دارای معلولیت در جامعه عنوان کرد که باید شرایط لازم برای دسترسی، مشارکت و همراه سازی این افراد را فراهم آورند. البته در کنار الگوهای عنوان شده می توان از الگوهای دیگری همانند الگوی پزشکی- اجتماعی(که تا حدودی ترکیب دو الگوی مذکور است)، الگوی توانبخشی و الگوی ناتوانی نام برد. حال بر اساس تقسیم بندی فوق می توان با یک برداشت کلی نتیجه گرفت که در جامعه امروز ما متاسفانه الگویی بینابینی از اخلاقی و پزشکی حاکم است که تا رسیدن به الگوی مطلوب اجتماعی فاصله زیادی دارد. در این راستا صدا و سیما به عنوان رسانه ملی باید وظیفه خطیری را در راستای تدوین مقدمات و ترویج فرهنگ مربوط به الگوی نوین بر دوش کشد. از جمله اقداماتی که می توان در این زمینه پیشنهاد کرد، تهیه دستورالعملی برای برنامه های این سازمان در ارتباط با موضوع معلولان است که ناظر بر بایدها و نبایدهایی در ارتباط با مضامین و نمادهای مورد استفاده در هر بخش باشد.
تهیه این دستورالعمل ها البته کار بی سابقه یی در فعالیت های رسانه یی نیست. به طور مثال شبکه بی بی سی در همین چارچوب مقرراتی را برای ساخت برنامه های مختلف در این شبکه در راستای ارتقای فرهنگ عمومی در برخورد با افراد دارای معلولیت تعیین کرده است. مساله اساسی در ارتباط با فرهنگ سازی در جامعه، پیشرو بودن دولت در راستای تضمین فرصت برابر برای تمام شهروندان است. اما در کنار این موضوع نباید فراموش کرد که گروه ها و نهادهای غیردولتی و به ویژه مطبوعات و جراید مستقل نقش بسزایی در هدایت و فشار بر دولت برای اقدام در این جهت دارند. جهش فرهنگی در مبحث معلولیت شامل تغییر دید از نقص و ناتوانی به سوی توانایی های فرد معلول و از دلسوزی به سمت احترام به حق فرصت برابر می شود. باز می گردیم به سریال کلید اسرار. همان طور که اشاره شد این سریال ساخت کشور ترکیه است.
ما محصول رسانه یی نه چندان خوش ساخت - از نظر تکنیکی - این کشور را خریداری کرده و از رسانه ملی خود به نمایش می گذاریم. این سریال کما اینکه گفته شد نه به قصد تخریب وجهه معلولان اما با دیدگاهی متمایل به الگوی اخلاقی فوق الذکر ساخته شده که به صورت ناخودآگاه در جریان داستان ها در ذهن و ضمیر ناخودآگاه هموطنان ایرانی نهادینه می شود و در اثر ایجاد نگرش منفی در آنان همان طور که شاهدیم بی شک آثار مخربی همچون انزوا و عزلت گزینی از اجتماع را برای افراد دارای معلولیت به همراه خواهد داشت. نکته قابل توجه و پایانی اشاره به واکنش نشان ندادن روزنامه های متعهدی است که داعیه ترویج فرهنگ ایرانی - اسلامی را به همراه دارند. هر یک از موضوعات عنوان شده در پاراگراف پیشین می توانست آتش خشم و انزجار عوامل این جراید را شعله ور سازد اما گویا متاسفانه مطلوبیت حمله همه جانبه به شعار زندگی یک حق است در فیلم دریای درون بسیار بیشتر از پرداختن به نقش اول این فیلم که فردی دارای معلولیت است، است.
محمود مقدم شاد*
*عضو انجمن باور
